پای مصنوعی زیر زانو (Transtibial Prosthesis) نوعی اندام مصنوعی است که برای جایگزینی قسمت قطعشده پا از زیر زانو طراحی شده است. این نوع پروتز نسبت به پروتز بالای زانو سادهتر و سبکتر است، چرا که مفصل زانو هنوز سالم باقی مانده و فرد میتواند با کمک آن راه برود، بنشیند و بایستد.
مهمترین ویژگی پای مصنوعی زیر زانو این است که میتواند به شکل طبیعیتری با بدن هماهنگ شود و در بسیاری از موارد، افراد با کمی تمرین میتوانند تقریباً مثل قبل از قطع عضو حرکت کنند. در واقع، نگهداشتن مفصل زانو باعث میشود که کنترل حرکات بهتر و مصرف انرژی کمتر باشد.
تفاوت اصلی این نوع پروتز پا با نوع بالای زانو، در محل قرارگیری و عملکرد آن است. در پروتز بالای زانو، یک مفصل زانوی مصنوعی نیز تعبیه میشود که فرآیند راهرفتن را دشوارتر و پرهزینهتر میسازد. اما در نوع زیر زانو، پروتز فقط جای خالی قسمت ساق پا را پر میکند و از طریق سوکت به بخش باقیمانده پا متصل میشود.
انواع پای مصنوعی زیر زانو
پای مصنوعی زیر زانو در انواع مختلفی تولید میشود که بسته به نیاز فرد، سطح فعالیت، وضعیت سلامتی و حتی سلیقهی شخصی قابل انتخاب هستند. در ادامه با سه دستهی اصلی این پروتزها آشنا میشویم:
1. پروتزهای عملکردی (Performance)
این نوع از پروتزها برای افرادی طراحی شدهاند که فعالیت بالایی دارند یا نیاز به حرکتهای پیچیدهتری مثل دویدن، بالا رفتن از پله یا ورزش دارند. معمولاً دارای سیستمهای پیشرفتهتری هستند که پایداری، کنترل و جذب شوک بهتری را فراهم میکنند. این مدلها از مواد سبک مانند فیبر کربن ساخته میشوند و طراحی آنها بر اساس آناتومی بدن و حرکت طبیعی پا تنظیم میشود.
2. پروتزهای زیبایی (Cosmetic)
این نوع پروتزها بیشتر برای اهداف ظاهری طراحی شدهاند و شباهت زیادی به پای واقعی دارند. رنگ پوست، فرم عضلات و حتی رگها و خطوط روی پوست نیز شبیهسازی میشود. اما این نوع پروتزها معمولاً عملکرد بالایی ندارند و مناسب افرادی هستند که فعالیت فیزیکی زیادی ندارند یا بیشتر به ظاهر اهمیت میدهند.
3. پروتزهای ترکیبی
ترکیبی از دو مدل فوق است. هم از نظر عملکرد در سطح خوبی قرار دارند و هم ظاهر مناسبی دارند. این پروتزها گزینهای ایدهآل برای بیشتر افراد محسوب میشوند، چرا که هم پایداری و راحتی را فراهم میکنند و هم از نظر ظاهری مقبول هستند.
اجزای اصلی پای مصنوعی زیر زانو
یک پای مصنوعی زیر زانو از بخشهای مختلفی تشکیل شده که هر کدام نقش مهمی در عملکرد کلی آن دارند. آشنایی با این اجزا به ما کمک میکند تا درک بهتری از نحوه عملکرد و نگهداری آن داشته باشیم.
1. سوکت (Socket)
سوکت بخشی است که مستقیماً با بدن فرد در تماس است و روی قسمت باقیمانده پا (استامپ) قرار میگیرد. طراحی سوکت باید بسیار دقیق و شخصیسازیشده باشد تا فشار بهدرستی توزیع شود و ناراحتی ایجاد نکند. یک سوکت خوب باید تهویه مناسب، راحتی بالا و فیت دقیق داشته باشد.
2. پایدارکننده (Pylon)
پایدارکننده یا پایلون، بخشی است که سوکت را به پا متصل میکند و بهعنوان اسکلت داخلی عمل میکند. این قسمت معمولاً از فلزات سبک و مقاوم مانند آلومینیوم یا تیتانیوم ساخته میشود و وظیفهی انتقال وزن و پایداری را برعهده دارد.
3. پا (Foot)
قسمت پایینی پروتز که شبیه پا طراحی میشود و با زمین در تماس است. مدلهای مختلفی از این قسمت وجود دارد: از پای ثابت ساده تا پای دینامیک که حرکت طبیعی پا را شبیهسازی میکند. بسته به نوع فعالیت و بودجه فرد، میتوان از مدلهای ساده یا پیشرفته استفاده کرد.
4. سیستمهای تعلیق (Suspension Systems)
این سیستمها برای نگهداشتن پروتز در جای خود استفاده میشوند و شامل بندها، سوپاپها، آسترها یا حتی مکانیسمهای خلا (Vacuum) هستند. انتخاب سیستم تعلیق مناسب باعث میشود پروتز بهدرستی سر جای خود باقی بماند و هنگام راهرفتن حرکت نکند.
فرایند ساخت چگونه است؟
ساخت یک پروتز سفارشی یک فرآیند چندمرحلهای و دقیق است که باید با همکاری تیمی از متخصصان انجام شود. این فرآیند شامل ارزیابی، قالبگیری، طراحی، تولید و تست نهایی است.
مرحله اول: ارزیابی اولیه
در این مرحله، پزشک و متخصص پروتز با بیمار جلسهای برگزار میکنند تا نیازهای فرد، میزان قطع عضو، شرایط پوست، سطح فعالیت و انتظارات را بررسی کنند. ارزیابی دقیق پایهگذار طراحی موفق خواهد بود.
مرحله دوم: قالبگیری و طراحی
پس از ارزیابی، قالبی از قسمت باقیمانده پا گرفته میشود که مبنای ساخت سوکت قرار میگیرد. سپس با استفاده از نرمافزارهای طراحی، یک پروتز سفارشی طراحی میشود که دقیقاً مطابق با فرم بدن بیمار باشد.
مرحله سوم: ساخت و تست نهایی
پس از طراحی، قطعات پروتز تولید شده و مونتاژ میشوند. سپس بیمار آن را امتحان میکند و در صورت نیاز به تنظیمات، تغییرات لازم انجام میشود. این مرحله بسیار مهم است تا اطمینان حاصل شود که پروتز راحت، ایمن و قابلاستفاده است.
نکات مهم در انتخاب پای مصنوعی زیر زانو
انتخاب پروتز مناسب یک تصمیم مهم و حیاتی است که باید با دقت زیادی انجام شود، چراکه تأثیر مستقیم بر کیفیت زندگی و راحتی روزمره فرد دارد. فاکتورهای متعددی وجود دارد که هنگام انتخاب پای مصنوعی زیر زانو باید در نظر گرفت، از جمله سبک زندگی، وضعیت جسمانی، نوع فعالیتهای روزانه، بودجه و حتی مسائل روانی.
1. میزان فعالیت روزانه
آیا بیشتر وقت خود را در خانه میگذرانید یا کارهای فیزیکی انجام میدهید؟ برای افراد پرتحرک، انتخاب پروتزهای عملکردی با قابلیتهای بالاتر توصیه میشود. اما اگر تحرک کمی دارید، پروتزهای سادهتر و سبکتر میتوانند گزینه مناسبی باشند.
2. تناسب و راحتی سوکت
سوکت مهمترین بخش پروتز است و اگر بهدرستی طراحی نشود، ممکن است باعث زخم، التهاب یا درد شود. بهتر است حتماً از مراکز تخصصی معتبر استفاده کنید که سوکت را براساس قالبگیری دقیق از استامپ طراحی کنند.
3. سیستم تعلیق و تثبیت
یکی از مشکلات رایج کاربران پروتز، لق زدن یا سرخوردن آن است. استفاده از سیستم تعلیق مناسب (مثل سیلیکونی، خلا یا بند دار) باعث افزایش ثبات و اعتمادبهنفس در حین حرکت میشود.
4. جنس و تکنولوژی قطعات
پروتزهایی که از فیبر کربن، تیتانیوم یا مواد سبک با مقاومت بالا ساخته شدهاند، دوام بیشتری دارند و سبکتر هستند. همچنین تکنولوژیهای نوین مثل پای هوشمند یا تعلیق مکانیکی نیز میتوانند مزایای زیادی داشته باشند.
5. پشتیبانی و خدمات پس از فروش
پروتز نیاز به نگهداری منظم دارد و ممکن است در طول زمان به تنظیم یا تعویض قطعه نیاز باشد. بنابراین، انتخاب مرکز درمانی با خدمات پشتیبانی قوی و دسترسی آسان بسیار مهم است.
مراقبت و نگهداری
داشتن یک پروتز خوب فقط نیمی از ماجراست؛ نگهداری و مراقبت صحیح از آن نیز نقش مهمی در عملکرد و طول عمر آن دارد. با رعایت نکات سادهای میتوانید عمر مفید پروتز را افزایش داده و از بروز مشکلات جلوگیری کنید.
1. تمیز کردن روزانه
پای مصنوعی زیر زانو باید روزانه تمیز شود، بهخصوص قسمت سوکت که در تماس مستقیم با پوست است. استفاده از دستمال مرطوب یا پارچه نخی با آب ولرم و صابون ملایم کفایت میکند. هرگز از مواد شیمیایی قوی استفاده نکنید، چرا که به پوشش داخلی آسیب میزند.
2. خشک نگه داشتن قطعات
رطوبت زیاد میتواند منجر به رشد قارچ و باکتری شود. پس بعد از شستن، حتماً قطعات پروتز را بهخوبی خشک کنید و از قرار دادن آن در محیطهای مرطوب مثل حمام خودداری نمایید.
3. بررسی دورهای قطعات
حداقل هفتهای یکبار تمام بخشهای پروتز از جمله پیچها، سیستم تعلیق، و کف پا را بررسی کنید تا از سلامت و ایمنی آن مطمئن شوید. در صورت وجود صداهای غیرمعمول، لرزش یا احساس ناپایداری، سریعاً به متخصص مراجعه کنید.
4. نگهداری پوست استامپ
پوست قسمت باقیمانده از پا نیز باید بهخوبی مراقبت شود. استفاده از کرمهای مرطوبکننده، بررسی روزانه برای زخم یا خراش و رعایت بهداشت شخصی از ملزومات است. همچنین، در صورت بروز هرگونه تغییر رنگ، تورم یا درد، باید به پزشک اطلاع دهید.
مزایای استفاده از پای مصنوعی زیر زانو
بهرهگیری از پروتزهای زیر زانو مزایای متعددی دارد که نهتنها در بُعد فیزیکی، بلکه از نظر روحی و روانی نیز تأثیرگذار است. در ادامه به برخی از این فواید اشاره میکنیم:
1. بازگشت به زندگی مستقل
یکی از بزرگترین مزایای پای مصنوعی، بازگرداندن استقلال به فرد است. بدون نیاز به کمک مداوم دیگران، میتوان امور روزمره را بهتنهایی انجام داد، از خرید گرفته تا رفتوآمد در شهر.
2. بهبود تحرک و فعالیتهای بدنی
با یک پروتز مناسب، بسیاری از فعالیتهایی که قبلاً غیرممکن به نظر میرسید، دوباره قابل انجام میشوند. از پیادهروی گرفته تا ورزش، فرد میتواند دوباره وارد اجتماع و محیطهای کاری یا آموزشی شود.
3. ارتقاء اعتمادبهنفس
وقتی فرد بتواند بدون نگاه ترحمآمیز دیگران، آزادانه حرکت کند، اعتمادبهنفسش بهطور محسوسی افزایش پیدا میکند. این موضوع به بهبود سلامت روان نیز کمک میکند.
4. صرفهجویی در مصرف انرژی نسبت به قطع عضو بالای زانو
افرادی که پای مصنوعی زیر زانو دارند، معمولاً انرژی کمتری برای حرکت صرف میکنند نسبت به کسانی که مفصل زانو را هم از دست دادهاند. این مسئله باعث خستگی کمتر و کارایی بیشتر میشود.
انتخاب بهترین کلینیک برای ساخت پای مصنوعی زیر زانو
یک پروتز خوب فقط به جنس و مدل بستگی ندارد، بلکه بخش بزرگی از موفقیت آن به تجربه و دقت تیم متخصص در ساخت و تنظیم آن مرتبط است. یک کلینیک ارتوپدی فنی خوب باید ویژگیهای زیر را داشته باشد:
- تجهیزات پیشرفته برای قالبگیری و اسکن
- تیم متخصص و مجرب در ارتز و پروتز
- پشتیبانی و آموزش کامل به بیمار
- استفاده از متریال باکیفیت و برندهای معتبر
- خدمات پس از فروش، تعمیر و تنظیمات رایگان
اگر در تهران هستید و به دنبال یک مرکز معتبر برای تهیه پای مصنوعی زیر زانو میگردید، کلینیک ارتوپدی فنی طب نو در شرق تهران یکی از بهترین گزینههاست.
سؤالات متداول
1. آیا همه افراد میتوانند از پای مصنوعی زیر زانو استفاده کنند؟
بیشتر افراد بله، اما بستگی به سلامت عمومی، وضعیت استامپ و شرایط پزشکی دارد.
2. طول عمر یک پای مصنوعی چقدر است؟
بسته به نوع و کیفیت آن، معمولاً بین 3 تا 5 سال؛ با مراقبت مناسب ممکن است بیشتر دوام بیاورد.
3. آیا پروتز باعث ایجاد زخم یا آسیب به پا میشود؟
اگر بهدرستی نصب و نگهداری نشود، بله. اما با تنظیم درست سوکت و مراقبت از پوست، این مشکل پیش نمیآید.
4. آیا پوشیدن کفش خاصی برای پروتز لازم است؟
معمولاً توصیه میشود از کفشهای سبک، راحت و با کفی مناسب استفاده شود.
