انواع پروتز پا در کلینیک ارتوپدی فنی طب نو در شرق تهران طراحی و ساخته می شود. آیا تا به حال به این فکر کردهاید که از دست دادن پا یا بخشی از آن چگونه میتواند زندگی یک فرد را تحت تأثیر قرار دهد؟ این مسئله نه فقط جسم، بلکه روح و روان انسان را نیز درگیر میکند. در چنین شرایطی، پروتز پا به عنوان یک معجزه علمی وارد میدان میشود. استفاده از پروتز پا نه تنها امکان حرکت را به فرد بازمیگرداند، بلکه به او امید، اعتماد به نفس و توانایی بازگشت به زندگی روزمره را هدیه میدهد.
امروزه با پیشرفتهای چشمگیر در علم ارتوپدی فنی و مهندسی پزشکی، پروتزهای پا بهگونهای طراحی میشوند که بتوانند حتی حرکات بسیار دقیق و ظریف را شبیهسازی کنند. از این رو انتخاب یک پروتز مناسب و مراجعه به یک کلینیک تخصصی میتواند سرنوشت فرد را تغییر دهد.
پروتز پا یا پای مصنوعی، وسیلهای تخصصی است که جایگزین قسمت از دسترفته پا بهعلت قطع عضو میشود. این وسیله برای بازگرداندن عملکرد حرکتی به فرد طراحی میشود و میتواند از مدلهای ساده مکانیکی تا انواع پیشرفته الکترونیکی متغیر باشد.
هدف از استفاده انواع پروتز پا بازگرداندن حس استقلال به بیمار است. افراد با استفاده از این دستگاه میتوانند راه بروند، بدوند و حتی برخی فعالیتهای ورزشی را از سر بگیرند. همچنین یک پروتز خوب میتواند از نظر ظاهری نیز شبیه پای طبیعی باشد و حس بهتری به فرد منتقل کند.
اما لازم است بدانید که انتخاب نوع پروتز به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از محل قطع عضو گرفته تا شرایط جسمی، هدف از استفاده، و البته بودجه مالی. در بخشهای بعدی به تفصیل در مورد انواع آن صحبت خواهیم کرد.
انواع پروتز پا بر اساس ناحیه قطعشدگی
برای درک بهتر اینکه چه نوع پروتزی برای یک فرد مناسب است، ابتدا باید بدانیم که قطع عضو در کدام قسمت پا اتفاق افتاده. بر اساس محل قطعشدگی، پروتزها به چند دسته تقسیم میشوند:
پروتز زیر زانو (Transtibial)
این نوع پروتز زمانی استفاده میشود که قسمت پایین پا (زیر زانو) قطع شده باشد. یکی از مزیتهای این نوع پروتز این است که زانو هنوز باقی مانده و حرکت طبیعیتری را ممکن میسازد. این نوع بیشتر از سایر پروتزها رایج است.
پروتز بالای زانو (Transfemoral)
اگر پا از بالای زانو قطع شده باشد، فرد به پروتز بالای زانو نیاز دارد. این نوع پروتز دارای زانو مصنوعی است و پیچیدگی بیشتری دارد، چون باید حرکت مفصل زانو را نیز شبیهسازی کند.
پروتز انگشتان و کف پا
در مواردی که فقط انگشتان یا بخش کوچکی از کف پا از دست رفتهاند، پروتزهای کوچکتری مورد استفاده قرار میگیرند که بیشتر نقش زیبایی و کمک به تعادل دارند.
پروتز مفصل لگن (Hip Disarticulation)
در موارد نادر که پا تا مفصل لگن قطع شده باشد، از پروتزهای پیشرفتهتری استفاده میشود که کل پای مصنوعی را دربر میگیرد و حتی مفصل لگن را شبیهسازی میکند.
انواع پروتز پا بر اساس تکنولوژی
همانطور که قطع عضو در نواحی مختلف پا میتواند نوع پروتز را تعیین کند، سطح تکنولوژی و عملکرد پروتز نیز نقش بسیار مهمی در انتخاب آن دارد. در دنیای امروز، پیشرفتهای شگفتانگیزی در تکنولوژی پروتز پا به وجود آمده که زندگی افراد را متحول کرده است.
پروتز مکانیکی
پروتزهای مکانیکی سادهترین و مقرونبهصرفهترین نوع پروتزها هستند. این نوع پروتز معمولاً از سیستمهای مکانیکی ساده برای ایجاد حرکت استفاده میکند، بدون اینکه سنسور یا سیستمهای الکترونیکی داشته باشد. حرکت مفصلها در این نوع بهصورت دستی یا با تکیه بر نیروی طبیعی بدن انجام میشود.
مزایا: قیمت مناسب، دوام بالا، تعمیر آسان
معایب: عملکرد محدود، حرکت طبیعی کمتر
این نوع پروتز بیشتر برای افرادی مناسب است که تحرک بالایی ندارند یا به دنبال پروتز اقتصادی هستند.
پروتز هیدرولیکی
پروتزهای هیدرولیکی یک قدم جلوتر از مکانیکیها هستند. در این مدل از مایعات برای کنترل حرکت استفاده میشود. بهعنوان مثال، سرعت خم و باز شدن مفصل زانو میتواند با توجه به فشار وارد شده توسط کاربر تنظیم شود.
- مزایا: حرکت نرمتر و طبیعیتر، کنترل بهتر
- معایب: نیاز به نگهداری بیشتر، قیمت بالاتر
این نوع پروتزها مناسب افراد فعالتری هستند که نیاز به تطبیقپذیری بیشتر در حرکت دارند.
پروتزهای هوشمند یا مایوالکتریک
این دسته از پیشرفتهترین پروتزها هستند که با استفاده از سیگنالهای عصبی یا الکتریکی عضلات باقیمانده فرد، کنترل میشوند. وقتی عضلهای در بدن تحریک میشود، پروتز با آن سیگنال هماهنگ شده و حرکت لازم را انجام میدهد. برخی از این پروتزها حتی مجهز به هوش مصنوعی برای یادگیری الگوهای حرکتی فرد هستند.
- مزایا: عملکرد بالا، شبیهسازی حرکات طبیعی، تکنولوژی مدرن
- معایب: بسیار گران، نیاز به آموزش، حساسیت به شرایط محیطی مثل رطوبت
برای افرادی که به دنبال بالاترین سطح عملکرد و راحتی هستند، این نوع پروتز انتخابی ایدهآل است.
پروتزهای مخصوص فعالیتهای خاص
برخی افراد با وجود قطع عضو، علاقه یا نیاز به انجام فعالیتهای خاص مانند ورزش دارند. خوشبختانه، پروتزهای تخصصی طراحی شدهاند تا بتوانند نیازهای خاص این افراد را برآورده کنند.
پروتز ورزشی
پروتزهای مخصوص دویدن، پریدن یا بازیهای ورزشی مانند فوتبال و بسکتبال، طراحی خاصی دارند. معمولاً از فیبر کربن ساخته میشوند تا بسیار سبک و انعطافپذیر باشند. این پروتزها معمولاً شکلی شبیه C یا فنری دارند تا انرژی را ذخیره کرده و در هنگام حرکت آزاد کنند.
پروتز برای شنا
برخی پروتزها ضدآب طراحی شدهاند و قابلیت استفاده در استخر یا حتی آبهای آزاد را دارند. این مدلها مقاومت بالایی در برابر خوردگی دارند و از موادی مثل سیلیکون یا پلاستیکهای خاص ساخته میشوند.
پروتز برای کوهنوردی یا اسکی
پروتزهایی نیز برای فعالیتهای بسیار تخصصی مانند کوهنوردی، صخرهنوردی یا اسکی وجود دارند. این مدلها معمولاً از نظر دوام، قدرت گیرایی و چسبندگی سطح بسیار پیشرفته هستند.
پروتزهای تخصصی در عین اینکه بسیار کاربردیاند، ممکن است بهعنوان پروتز اصلی روزمره مناسب نباشند و بیشتر بهصورت مکمل استفاده شوند.
فرآیند ساخت و اندازهگیری پروتز پا
شاید تصور کنید ساخت یک پای مصنوعی چیزی شبیه به خرید کفش است؛ میروید، اندازه میگیرید، و آماده میشود. اما در واقع، فرآیند ساخت پروتز پا بسیار دقیق، تخصصی و چند مرحلهای است که نیاز به همکاری کامل بین بیمار، متخصص ارتوپدی فنی و در بسیاری از موارد پزشک معالج دارد.
مرحله اول: ارزیابی و مشاوره تخصصی
همه چیز با یک جلسه مشاوره شروع میشود. در این مرحله، متخصص ارتوپدی فنی شرایط کلی بیمار را ارزیابی میکند؛ از جمله:
- محل قطع عضو
- میزان باقیمانده اندام
- قدرت عضلات باقیمانده
- وضعیت زخم یا جای بخیه
- سطح فعالیت مورد انتظار بیمار
- اهداف فرد (ورزش، فعالیت روزمره، ظاهر و…)
پس از این ارزیابی اولیه، نوع مناسب پروتز انتخاب میشود و روند ساخت آغاز میگردد.
مرحله دوم: قالبگیری از اندام باقیمانده
در این مرحله، از پای باقیمانده بیمار قالبگیری میشود تا بتوان سوکت (قسمتی که اندام داخل آن قرار میگیرد) را بهطور دقیق و شخصیسازیشده طراحی کرد. این قالبگیری با استفاده از گچ یا اسکن دیجیتال انجام میشود.
مرحله سوم: ساخت سوکت اولیه و تست تناسب
سوکت اولیه (معمولاً از جنس ترموپلاستیک) ساخته شده و بیمار آن را امتحان میکند تا هر گونه فشار، درد یا عدم تناسب مشخص شود. این مرحله ممکن است چند بار تکرار شود تا به بالاترین میزان راحتی و کارایی برسد.
مرحله چهارم: ساخت نهایی پروتز
بعد از تأیید سوکت اولیه، نسخه نهایی ساخته میشود. در این مرحله:
- اتصالات، مفاصل و قطعات انتخابی نصب میشوند.
- ارتفاع تنظیم میشود.
- زیبایی و رنگ پوسته بیرونی نیز قابل شخصیسازی است.
مرحله پنجم: آموزش استفاده و فیزیوتراپی
حتی بهترین پروتز بدون آموزش درست، کاربردی نخواهد بود. بیمار باید یاد بگیرد چطور با پروتز راه برود، بنشیند، بایستد و حتی از پله بالا برود. در این مرحله معمولاً فیزیوتراپیست یا کاردرمانگر وارد عمل میشود تا آموزشهای لازم را ارائه دهد.
ساخت پروتز فقط یک فرآیند مکانیکی نیست؛ بلکه ترکیبی از علم، هنر، تجربه و تعامل انسانی است.
نقش فیزیوتراپی و تمرین در استفاده از پروتز
خیلیها تصور میکنند پس از دریافت پروتز، همه چیز تمام است و شخص میتواند مانند گذشته زندگی کند. اما واقعیت این است که تطبیق بدن با پروتز نیازمند زمان، تمرین و فیزیوتراپی هدفمند است. بدون تمرین صحیح، حتی بهترین پروتز هم نمیتواند عملکرد مناسبی داشته باشد.
چرا فیزیوتراپی ضروری است؟
وقتی قسمتی از پا قطع میشود، تعادل بدن، نحوه راه رفتن، و حتی حالت نشستن فرد تغییر میکند. عضلات به مرور ضعیف میشوند و بدن نیاز به آموزش مجدد دارد. فیزیوتراپی کمک میکند:
- عضلات تقویت شوند
- مفاصل منعطف باقی بمانند
- نحوه صحیح استفاده از پروتز یاد گرفته شود
- خطر افتادن کاهش پیدا کند
- زخمها و نقاط فشار بهبود یابند
تمرینات مهم برای استفاده از پروتز
تمرین تعادل: ایستادن روی هر دو پا، انتقال وزن از یک پا به پای دیگر، تمرین تعادل با چشم بسته
تمرین تقویت عضلات: تمرکز روی عضلات باسن، ران، ساق پا
تمرینات گامبرداری: قدم برداشتن صحیح با پروتز، کنترل نحوه برخورد پاشنه با زمین
تمرینات راه رفتن روی سطوح مختلف: راه رفتن روی شیب، پله، چمن یا سطوح لغزنده
همکاری بین بیمار و تیم درمانی
نتیجه نهایی زمانی حاصل میشود که بیمار انگیزه و همکاری کامل داشته باشد. فیزیوتراپیستها برنامهریزی تمرینات را انجام میدهند و بازخورد مستمر بیمار، مسیر درمان را تنظیم میکند. در واقع موفقیت استفاده از پروتز، یک تلاش گروهی است.
عوامل مهم در انتخاب نوع پروتز
انتخاب پروتز مناسب مانند خرید یک لباس یا کفش نیست که فقط به اندازه بستگی داشته باشد. عوامل مختلفی در تصمیمگیری برای انتخاب نوع پروتز تأثیرگذار هستند که باید به دقت بررسی شوند:
۱. سبک زندگی فرد
اگر فرد فعالیتهای روزمره زیادی دارد یا حتی ورزش میکند، باید پروتزی انتخاب کند که با سطح فعالیت او هماهنگ باشد. برعکس، برای یک سالمند که بیشتر وقتش را در خانه سپری میکند، مدل سادهتر و سبکتر کفایت میکند.
۲. وزن و قد بیمار
وزن بالا میتواند روی دوام پروتز و انتخاب مواد سازنده تأثیر بگذارد. پروتز باید توانایی تحمل وزن فرد را داشته باشد و در عین حال تعادل و ایمنی او را حفظ کند.
۳. وضعیت جسمانی و سلامت کلی
فردی با مشکلات قلبی یا بیماریهای مزمن ممکن است توان استفاده از پروتزهای سنگین یا پیچیده را نداشته باشد. همچنین سلامت پوست، وجود زخمهای باز یا مشکلات عصبی نیز باید بررسی شوند.
۴. محل قطع عضو
همانطور که قبلاً گفتیم، بسته به اینکه قطع از زیر زانو یا بالای زانو یا حتی لگن باشد، پروتزهای متفاوتی با ساختار خاص مورد نیاز است.
۵. بودجه مالی
پروتزهای هوشمند قیمت بسیار بالاتری دارند. بنابراین ممکن است فرد بین عملکرد بالا و هزینه، باید تعادل برقرار کند. در بسیاری از موارد، بیمههای درمانی یا حمایتهای خاص میتوانند بخشی از هزینهها را پوشش دهند.
۶. اهداف فردی
گاهی اوقات هدف فقط راه رفتن نیست، بلکه دویدن، بازگشت به شغل، انجام فعالیتهای هنری یا حتی اعتماد به نفس در موقعیتهای اجتماعی هم اهمیت دارد.
انتخاب درست پروتز نتیجه یک بررسی دقیق، گفتگو با متخصص و درک کامل از نیازهای فردی است.
