انحراف پنجه پا به داخل یا به زبان علمی “Intoeing” یکی از مشکلات شایع اسکلتی–عضلانی است که میتواند از دوران نوزادی تا بزرگسالی دیده شود. این عارضه معمولاً نگرانکننده نیست، اما در برخی موارد ممکن است نیاز به درمان جدی داشته باشد تا از مشکلات حرکتی یا دردهای عضلانی در آینده جلوگیری شود.
در سالهای اولیه زندگی، بسیاری از نوزادان و کودکان نوپا دچار درجاتی از انحراف پنجه پا به داخل هستند که اغلب خودبهخود اصلاح میشود. با این حال، گاهی اوقات دلایل ژنتیکی، اختلال در رشد استخوانها یا عادات نادرست حرکتی میتواند این مشکل را تشدید کند.
علتهای اصلی انحراف پنجه پا به داخل
انحراف پنجه پا به داخل ممکن است در سنین مختلف و به دلایل گوناگون بروز پیدا کند. بهطور کلی، علتها را میتوان به دو گروه مادرزادی و اکتسابی تقسیم کرد.
۱. علل مادرزادی:
در بسیاری از موارد، نوزاد با این مشکل به دنیا میآید. این اتفاق معمولاً به دلیل وضعیت قرارگیری پاها در رحم مادر رخ میدهد. وقتی فضای رحم محدود است، پاهای نوزاد ممکن است در موقعیت غیرطبیعی قرار گیرند و همین باعث چرخش استخوانهای پا به داخل شود. متاتارسوس آداکتوس یکی از شایعترین انواع انحراف مادرزادی است که در این حالت قسمت جلوی پا به سمت داخل خم میشود.
۲. علل اکتسابی:
در کودکان بزرگتر یا بزرگسالان، انحراف پنجه پا به داخل ممکن است به دلیل عادات حرکتی نادرست مانند نشستن به شکل W، استفاده از کفشهای نامناسب، یا ضعف عضلات پا ایجاد شود. گاهی نیز مشکلات عصبی یا اختلالات عضلانی در ایجاد این وضعیت نقش دارند.
در برخی موارد نیز ژنتیک دخیل است؛ یعنی اگر یکی از والدین در کودکی دچار این مشکل بودهاند، احتمال بروز آن در فرزندشان بیشتر خواهد بود.
انواع انحراف پنجه پا به داخل
انحراف پنجه پا همیشه به یک شکل ظاهر نمیشود. بسته به اینکه کدام بخش از پا دچار چرخش داخلی شده است، پزشکان آن را به سه نوع اصلی تقسیم میکنند. شناخت این انواع برای انتخاب روش درمان مناسب بسیار ضروری است.
۱. متاتارسوس آداکتوس (Metatarsus Adductus):
در این نوع، قسمت جلوی پا (از انگشتان تا میانه پا) به سمت داخل منحرف میشود، در حالی که پاشنه در جای خود باقی میماند. این حالت معمولاً در نوزادان و شیرخواران دیده میشود و بیشتر اوقات بدون درمان خاصی، در طی رشد کودک اصلاح میشود. اما در موارد شدید، پزشک ممکن است استفاده از کفشهای مخصوص یا گچگیری موقتی را توصیه کند.
۲. چرخش داخلی استخوان ساق (Tibial Torsion):
در این حالت، استخوان ساق پا (تیبیا) نسبت به استخوان ران چرخش غیرطبیعی به سمت داخل دارد. این مشکل اغلب در کودکانی دیده میشود که در دوران نوزادی در رحم فضای محدودی داشتهاند. در بیشتر موارد با رشد و راه رفتن کودک، این چرخش اصلاح میشود، ولی اگر تا سنین ۷ تا ۸ سالگی باقی بماند، ممکن است نیاز به درمان فیزیوتراپی یا استفاده از بریس (آتل اصلاحی) باشد.
۳. چرخش داخلی استخوان ران (Femoral Anteversion):
در این نوع، استخوان ران (فمور) بهصورت غیرطبیعی به سمت داخل میچرخد. کودکان مبتلا معمولاً هنگام دویدن یا نشستن، پاهایشان را به سمت داخل نگه میدارند و ممکن است در حالت نشستن “W” احساس راحتی بیشتری داشته باشند. این نوع انحراف معمولاً در دختران شایعتر است و اگر تا سن ۱۰ سالگی اصلاح نشود، پزشک ممکن است گزینه جراحی را بررسی کند.
شناخت تفاوت این سه نوع انحراف اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرکدام از نظر درمان و پیشآگهی با دیگری تفاوت دارند. در برخی موارد، کودک ممکن است ترکیبی از این سه نوع را بهصورت همزمان داشته باشد که تشخیص دقیق آن تنها از طریق معاینه تخصصی امکانپذیر است.
علائم و نشانه ها
علائم این عارضه بسته به شدت و نوع آن متفاوت است، اما چند علامت مشترک در اغلب بیماران دیده میشود.
۱. ظاهر پا هنگام ایستادن یا راه رفتن:
واضحترین علامت، تمایل پنجهها به سمت داخل است. این موضوع بهویژه هنگام دویدن یا راه رفتن طولانی بیشتر جلب توجه میکند.
۲. حالت غیرطبیعی راه رفتن:
افرادی که دچار این مشکل هستند، معمولاً راه رفتنشان حالت “چرخشی” دارد. به عبارتی، هنگام قدم برداشتن، پا بهجای اینکه صاف به جلو برود، به سمت داخل میچرخد.
۳. سایش غیرعادی کف کفش:
اگر متوجه شدید که قسمت داخلی کف کفشهایتان زودتر از بقیه قسمتها ساییده میشود، احتمالاً پاهایتان هنگام راه رفتن به داخل میچرخند. این نشانه ساده اما مهم میتواند به تشخیص سریعتر کمک کند.
۴. درد یا خستگی در پاها:
در موارد شدیدتر، فشار نامتعادل روی مفاصل و عضلات پا باعث خستگی، درد یا گرفتگی عضلات میشود. در کودکان، ممکن است بهانهگیری یا امتناع از راه رفتن طولانی مشاهده شود.
۵. مشکلات در تعادل:
به دلیل تغییر در محور حرکتی پا، تعادل فرد هنگام راه رفتن یا دویدن ممکن است مختل شود. این مشکل در کودکان میتواند باعث زمین خوردنهای مکرر شود.
در مجموع، مشاهده دقیق نحوهی راه رفتن و ایستادن فرد مهمترین سرنخ برای تشخیص اولیهی انحراف پنجه پا به داخل است. والدین باید در صورت مشاهده هرگونه انحراف قابلتوجه در پاهای کودک، با پزشک متخصص ارتوپدی یا فیزیوتراپیست مشورت کنند.
روشهای درمانی غیرجراحی
خبر خوب این است که در اغلب موارد، انحراف پنجه پا به داخل را میتوان بدون نیاز به جراحی درمان کرد. درمانهای غیرجراحی معمولاً شامل فیزیوتراپی، تمرینات اصلاحی، کفشهای مخصوص، و اصلاح عادات حرکتی هستند.
۱. فیزیوتراپی:
فیزیوتراپی یکی از مؤثرترین روشها برای اصلاح این وضعیت است. متخصص فیزیوتراپی با استفاده از حرکات کششی، تمرینات تعادلی و تکنیکهای تقویتی، به بهبود عملکرد عضلات پا کمک میکند. هدف اصلی، بازگرداندن محور حرکتی طبیعی پا و تقویت عضلاتی است که مسئول حفظ تعادل و جهت پا هستند.
۲. کفش و کفی اصلاحی:
کفشهای مخصوص ارتوپدی و کفیهای طبی به تنظیم فشار در کف پا و جلوگیری از چرخش بیش از حد به داخل کمک میکنند. انواع کفش طبی کودکان و کفی طبی بهویژه در کودکانی که هنوز در حال رشد هستند، نقش مهمی در اصلاح تدریجی محور پا دارند.
۳. تمرینات خانگی:
تمریناتی مانند “چرخش پا به بیرون”، “راه رفتن روی لبهی خارجی پا” و “حرکات کششی عضلات ساق” میتوانند در اصلاح وضعیت پا بسیار مؤثر باشند. البته انجام این تمرینات باید تحت نظر متخصص یا با آموزش صحیح انجام شود تا نتیجه معکوس ندهد.
۴. ماساژ و حرکات اصلاحی:
در نوزادان و کودکان خردسال، ماساژ ملایم پا با حرکات دایرهای و به سمت بیرون به انعطافپذیری عضلات کمک میکند. این کار بهویژه در سنین پایین میتواند از ثابت شدن انحراف جلوگیری کند.
۵. اصلاح نحوه نشستن:
نشستن به حالت W یکی از دلایل اصلی انحراف پا در کودکان است. والدین باید مراقب باشند که کودکشان بهجای این حالت، با پاهای صاف در جلو یا بهصورت ضربدری بنشیند.
۶. پایش و پیگیری منظم:
درمان غیرجراحی نیازمند زمان است. والدین باید هر چند ماه یکبار وضعیت پا را بررسی کنند و در صورت عدم پیشرفت، با پزشک مشورت نمایند.
در مجموع، درمان غیرجراحی اگر در زمان مناسب آغاز شود، میتواند در بیش از ۸۰٪ موارد، انحراف پنجه پا را بدون نیاز به عمل اصلاح کند.
درمانهای جراحی برای انحراف پنجه پا به داخل
در حالی که بیشتر بیماران با روشهای غیرجراحی بهبود پیدا میکنند، اما در برخی موارد شدید یا مقاوم، پزشک ممکن است جراحی اصلاحی را توصیه کند. این نوع جراحی معمولاً زمانی انجام میشود که چرخش استخوانی زیاد بوده و درمانهای محافظهکارانه نتیجهای نداشته باشند.
۱. مواردی که نیاز به جراحی دارند:
تداوم انحراف شدید پس از سن ۸ تا ۱۰ سالگی
درد مداوم یا مشکلات عملکردی در راه رفتن
چرخش بیش از ۳۰ درجه در استخوان ساق یا ران
تأثیر قابلتوجه بر وضعیت بدن یا مفاصل
۲. روشهای متداول جراحی:
استئوتومی (Osteotomy): در این روش، استخوان ساق یا ران برش داده شده و در محور صحیح تنظیم میشود. سپس با پیچ یا پلیت در جای خود ثابت میگردد.
آزادسازی عضلات (Soft Tissue Release): در مواردی که عضلات بیش از حد منقبض یا کوتاه شدهاند، با جراحی طول عضله افزایش مییابد تا تعادل بین عضلات برقرار شود.
جراحی اصلاحی ترکیبی: در بیماران بزرگسال که چند ناحیه از پا درگیر است، ممکن است ترکیبی از اصلاح استخوان و عضله انجام شود.
۳. دوران نقاهت:
پس از جراحی، بیمار معمولاً نیاز به استراحت، گچگیری یا استفاده از بریس دارد. سپس فیزیوتراپی برای بازیابی قدرت و انعطاف عضلات آغاز میشود. دوران بهبودی کامل ممکن است بین ۳ تا ۶ ماه طول بکشد.
۴. پیشآگهی:
با توجه به پیشرفتهای جراحی ارتوپدی، میزان موفقیت در اصلاح انحراف پنجه پا بیش از ۹۵٪ است. بیماران پس از بهبودی معمولاً میتوانند بهطور طبیعی راه بروند و فعالیتهای روزمره خود را بدون درد انجام دهند.
