پروتز بالای زانو (Transfemoral Prosthesis) وسیلهای است که جایگزین ساق و زانو میشود و فرد را قادر میسازد فعالیتهای روزمره را دوباره انجام دهد. این پروتز شامل ساقه مصنوعی ران، مفصل زانو، ساق و کفش پروتزی است و با فناوریهای مکانیکی و هوشمند ساخته میشود.
قطع عضو بالای زانو یکی از پیچیدهترین انواع قطع عضو در اندام تحتانی است و بازگرداندن عملکرد و استقلال فرد را به چالش میکشد. این نوع قطع عضو معمولاً به دلیل تروما، بیماریهای عروقی، دیابت، سرطان استخوان یا عفونت شدید رخ میدهد.
هدف پروتز بالای زانو نه تنها بازگرداندن توانایی حرکت بلکه حفظ تعادل، کاهش فشار روی مفاصل و افزایش کیفیت زندگی است.
اهمیت پروتز بالای زانو
قطع عضو بالای زانو باعث تغییر قابل توجه در تعادل، قدرت و هماهنگی اندام تحتانی میشود. بدون استفاده از پروتز، فرد نمیتواند بهطور مستقل راه برود و نیاز به مراقبت مداوم دارد. پروتز بالای زانو مزایای زیر را ارائه میدهد:
- بازگرداندن توانایی راه رفتن و ایستادن
- افزایش استقلال فردی و کاهش وابستگی
- کاهش فشار روی لگن و ستون فقرات
- بهبود ظاهر و اعتمادبهنفس
- امکان بازگشت به فعالیتهای اجتماعی و حرفهای
ساختار پروتز بالای زانو
یک پروتز بالای زانو شامل چند بخش اصلی است که هر کدام نقش مهمی در عملکرد و راحتی بیمار دارند:
1. ساقه مصنوعی ران (Socket)
بخش متصل به ران و لگن بیمار است که وزن بدن را تحمل میکند.
از مواد سبک و مقاوم مانند کربن، آلومینیوم یا پلاستیکهای خاص ساخته میشود.
طراحی مناسب ساقه باعث توزیع یکنواخت فشار و راحتی بیشتر میشود.
داخل ساقه با لایههای نرم یا فوم پوشانده میشود تا پوست آسیب نبیند و اصطکاک کاهش یابد.
2. مفصل مصنوعی زانو (Knee Joint)
مهمترین قسمت پروتز بالای زانو است که حرکت خم و راست شدن زانو را فراهم میکند.
انواع مفصل زانو شامل:
مکانیکی (Mechanical Knee Joint): ساده و قابل اعتماد، حرکت با وزن بدن کنترل میشود.
میوالکتریک (Myoelectric or Microprocessor Knee): حرکت با سیگنالهای عضلانی یا حسگرهای هوشمند کنترل میشود، امکان خم و راست شدن نرم و طبیعی زانو فراهم میشود.
هیبریدی: ترکیبی از مکانیکی و الکترونیکی برای حرکت طبیعی و ایمن.
3. ساق و کفش پروتزی (Pylon and Foot)
بخش اتصال به زمین و تعادل بدن.
دارای سیستم جذب ضربه و انعطافپذیری برای راحتی حرکت است.
کفش پروتزی میتواند سبک یا دارای سیستم تعادل فعال باشد، مخصوصاً در پروتزهای هوشمند.
4. پوشش و قاب محافظ (Cosmetic Cover)
ظاهر طبیعی پا و زانو را شبیهسازی میکند.
از قطعات داخلی پروتز محافظت میکند و باعث افزایش اعتمادبهنفس بیمار میشود.
انواع پروتز بالای زانو
1. پروتز مکانیکی (Mechanical Knee Prosthesis)
قدیمیترین نوع پروتز بالای زانو.
حرکت خم و راست شدن زانو با وزن بدن یا مکانیزمهای ساده کنترل میشود.
مزایا: هزینه کمتر، ساده و قابل اعتماد.
معایب: حرکت محدود، تغییر سرعت و خم و راست شدن سریع سخت است.
2. پروتز میوالکتریک یا هوشمند (Myoelectric / Microprocessor Knee Prosthesis)
حرکت زانو توسط حسگرها و الگوریتمهای هوشمند کنترل میشود.
توانایی تشخیص سرعت، شیب زمین و فشار وزن بدن را دارد و حرکت نرم و طبیعی ایجاد میکند.
مزایا:
- کاهش فشار روی لگن و ستون فقرات
- حرکت طبیعی و راحتتر راه رفتن
- امکان دویدن سبک و فعالیتهای ورزشی
معایب:
- هزینه بسیار بالا
- نیاز به مراقبت و شارژ منظم
- نیاز به آموزش و تمرین طولانیتر برای استفاده صحیح
3. پروتز هیبریدی
ترکیبی از مکانیکی و هوشمند.
مناسب افرادی که نیاز به حرکات پیچیده، انعطاف و ایمنی بالا دارند.
مزایای پروتز بالای زانو
- بازگرداندن توانایی حرکت و استقلال
- بهبود تعادل و کاهش خطر زمین خوردن
- پشتیبانی از فعالیتهای ورزشی و حرفهای
- کاهش فشار غیرطبیعی روی لگن، ستون فقرات و زانوهای دیگر
- افزایش اعتمادبهنفس و کیفیت زندگی
- قابلیت تنظیم و سفارشیسازی مطابق بدن بیمار
بازتوانی و آموزش استفاده
1. آموزش اولیه
شامل آموزش راه رفتن، ایستادن و نشستن با پروتز.
تمرینهای تعادلی و قدرتی تحت نظر فیزیوتراپیست.
2. تمرینات تعادلی
تمرینات ایستادن روی سطوح مختلف و تغییر وزن برای جلوگیری از سقوط.
3. تمرینات قدرتی
تقویت عضلات لگن، ران و کمر برای تحمل وزن و حرکت طبیعی.
4. تمرینات روزمره
استفاده از پروتز در فعالیتهای روزمره مانند غذا خوردن، نشستن و پیادهروی.
5. پیگیری و تنظیم پروتز
بررسی دورهای مفصل زانو و ساقه برای تطابق با بدن
تنظیم سیستمهای هوشمند برای حرکت طبیعیتر
چالشها و محدودیتها
هزینه بالا: پروتزهای میوالکتریک گرانتر از مکانیکی هستند.
نیاز به آموزش طولانی مدت: برای کنترل و حرکت طبیعی.
نگهداری و تعمیرات دورهای: مخصوصاً برای سیستمهای هوشمند.
وزن پروتز: ممکن است برخی بیماران در ابتدا احساس سنگینی کنند.
نیاز به باتری و شارژ منظم: پروتزهای هوشمند بدون انرژی کار نمیکنند.
سؤالات متداول (FAQs)
1. چه مدت طول میکشد تا فرد به پروتز بالای زانو عادت کند؟
معمولاً چند هفته تا چند ماه بسته به نوع پروتز و قدرت عضلات.
2. آیا میتوان با پروتز بالای زانو ورزش کرد؟
بله، پروتزهای هوشمند امکان فعالیت ورزشی سبک و دویدن را فراهم میکنند.
3. پروتز مکانیکی بهتر است یا هوشمند؟
پروتز مکانیکی ساده و ارزان است، پروتز هوشمند حرکت طبیعیتر و تطبیق بهتری ارائه میدهد.
4. طول عمر پروتز چقدر است؟
بسته به نوع و مراقبت، معمولاً بین ۳ تا ۷ سال.
5. آیا پروتز بالای زانو برای کودکان هم قابل استفاده است؟
بله، مدلهای مخصوص کودکان طراحی میشوند و قابل تنظیم با رشد کودک هستند.
